Κι εμείς στην κερκίδα... του Θάνου Ζέλκα

Αν υπάρχει κάτι πιο ανησυχητικό από τα σκάνδαλα που αποκαλύπτονται σχεδόν καθημερινά στην Ελλάδα, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα αντιμετωπίζουμε. Με μια στιγμιαία έκπληξη, με οργή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με μερικές συζητήσεις και ύστερα σιωπή. Μέχρι να έρθει η επόμενη αποκάλυψη. Σαν να έχουμε αποδεχτεί ότι η διαφθορά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ζωής μας, μια ακόμη δυσάρεστη αλλά αναμενόμενη πλευρά της ελληνικής πραγματικότητας.

Οι πρόσφατες υποθέσεις στον αθλητισμό και στον επιχειρηματικό κόσμο είναι χαρακτηριστικές. Προκάλεσαν δημοσιογραφικό θόρυβο, κυριαρχούν αυτή τη στιγμή στην επικαιρότητα (για πόσο άραγε;), αλλά δύσκολα διακρίνει κανείς μια βαθύτερη κοινωνική αντίδραση. Δεν φαίνεται να μας προκαλούν πια ούτε την ντροπή ούτε τον θυμό που θα περίμενε κανείς μπροστά σε όσα καταγγέλλονται.

Κι όμως, πίσω από τις αποκαλύψεις δεν βρίσκονται απλώς οικονομικά συμφέροντα, παράνομες συναλλαγές ή πρόσωπα που καταχράστηκαν την εξουσία τους. Βρίσκονται ανθρώπινες ζωές και όνειρα που ναυάγησαν. 

Ας σκεφτούμε τι σημαίνει η πιθανή χειραγώγηση αθλητικών αγώνων, ιδιαίτερα όταν η έρευνα φτάνει μέχρι τις μικρές ηλικίες. Ένα παιδί που προπονείται καθημερινά, που θυσιάζει χρόνο, που ονειρεύεται μια αθλητική σταδιοδρομία, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με ένα σύστημα στο οποίο η προσπάθεια και το ταλέντο δεν αρκούν. Μια άδικη απόφαση, ένα αποτέλεσμα που έχει προκαθοριστεί, μια ευκαιρία που δίνεται σε κάποιον άλλον, μπορούν να αλλάξουν εντελώς την πορεία μιας ολόκληρης ζωής.

Δεν μιλάμε απλώς για χαμένους αγώνες. Μιλάμε για όνειρα, για οικογένειες που επένδυσαν χρόνο και χρήματα, για νέους ανθρώπους που ενδέχεται να εγκατέλειψαν κάτι που αγαπούσαν επειδή πίστεψαν ότι δεν ήταν αρκετά καλοί. Και μπορεί να μην έμαθαν ποτέ ότι οι κανόνες του παιχνιδιού δεν ήταν ίδιοι για όλους.

Στον επιχειρηματικό κόσμο, μια άλλη υπόθεση έφερε περίπου 2.500 εργαζομένους αντιμέτωπους με την ξαφνική διακοπή της εργασίας τους και την αβεβαιότητα για το αύριο. Πίσω από αυτόν τον αριθμό υπάρχουν οικογένειες, ενοίκια, δάνεια, παιδιά, καθημερινές υποχρεώσεις. Άνθρωποι που δεν ευθύνονται για όσα διερευνώνται, αλλά καλούνται να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες.

Αυτή είναι η πραγματική κοινωνική διάσταση της διαφθοράς. Το κόστος της δεν περιορίζεται στα χρήματα που χάνονται από τα δημόσια ταμεία. Εξαπλώνεται στην εργασία, στην εκπαίδευση, στον αθλητισμό, στις ευκαιρίες που στερούνται άνθρωποι χωρίς να γνωρίζουν καν το γιατί.

Και εμείς; Εμείς για άλλη μια φορά θεατές σε μια κερκίδα.

Μάλλον επειδή οι αποκαλύψεις είναι πλέον τόσο συχνές ώστε η μία ακυρώνει την προηγούμενη. Ή ίσως επειδή η εμπιστοσύνη μας στους θεσμούς έχει φθαρεί. Ή ακόμα επειδή έχουμε πειστεί ότι τίποτα δεν αλλάζει. Έτσι, η αγανάκτηση υποχωρεί και τη θέση της παίρνει ο κυνισμός που μοιάζει με ρεαλισμό.

Αλλά αυτή η εξοικείωση έχει ένα επικίνδυνο αποτέλεσμα. Μας κάνει να αντιμετωπίζουμε τη διαφθορά ως φυσιολογική συμπεριφορά και την εντιμότητα ως προσωπική επιλογή, αντί για αυτονόητη κοινωνική απαίτηση.

Φυσικά, κάθε υπόθεση πρέπει να διερευνάται και οι ευθύνες να αποδίδονται με στοιχεία, με σεβασμό στο τεκμήριο της αθωότητας. Όμως η δικαστική διερεύνηση δεν υποκαθιστά την κοινωνική συζήτηση. Ούτε αρκεί για να αποκαταστήσει τις ευκαιρίες που χάθηκαν ή την ανασφάλεια που δημιουργήθηκε.

Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο πόσοι παρανόμησαν ή πόσοι θα τιμωρηθούν. Είναι τι είδους κοινωνία διαμορφώνεται όταν οι πολίτες παύουν να περιμένουν δικαιοσύνη, αξιοκρατία και λογοδοσία. Γιατί η διαφθορά δεν γίνεται λιγότερο επικίνδυνη όταν συνηθίζουμε την παρουσία της. Αντίθετα, τότε αποκτά το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της. Την ανοχή μας.