Άσε με να κάνω λάθος, του Θάνου Ζέλκα

Το παλιό τραγούδι του Βασίλη Παπακωνσταντίνου έλεγε κάτι που σήμερα ακούγεται σχεδόν σαν θέση απέναντι στην εποχή. Άσε με να κάνω λάθος. Όχι επειδή το λάθος είναι επιθυμητό, ούτε επειδή η σωστή απάντηση δεν έχει αξία, αλλά επειδή η δυνατότητα κάποιου να επιλέγει, να αποτυγχάνει, να διορθώνει και να αναλαμβάνει το αποτέλεσμα είναι μέρος της ίδιας της ελευθερίας.

Η πρώτη γενιά που μεγαλώνει με την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ ή ΑΙ) έχει μπροστά της κάτι που καμία προηγούμενη δεν είχε. Μια διαρκώς διαθέσιμη δεύτερη γνώμη. Μια πρόταση πριν από την απόφαση, μια διατύπωση πριν από το μήνυμα, μια αξιολόγηση πριν από την κρίση. Η βοήθεια αυτή μπορεί να είναι πολύτιμη, αλλά αλλάζει αθόρυβα τη σχέση με το λάθος. Όταν υπάρχει πάντα η δυνατότητα να ζητηθεί μια «καλύτερη» απάντηση πριν γίνει το επόμενο βήμα, το λάθος αρχίζει να μοιάζει με κάτι που θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί.

Κι όμως, μεγάλο μέρος όσων διαμορφώνουν έναν άνθρωπο προέρχεται από επιλογές που δεν τελεσφόρησαν. Από την αμηχανία μιας κακής απόφασης, την ανάγκη να διορθωθεί μια ζημιά, τη στιγμή που κάποιος αναγκάζεται να ζητήσει συγγνώμη. Εκεί χτίζονται η κρίση, οι αντοχές, η αυτογνωσία και κυρίως η σχέση με την ευθύνη.

Οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν ήδη αναπτύξει μια ιδιαίτερη δυσκολία απέναντι στην ευθύνη. Οι περισσότεροι προσπαθούν να την αποδώσουν σε εξωγενείς παράγοντες, να βρουν μια πειστική δικαιολογία, να ελαχιστοποιήσουν το μερίδιό τους σε κάτι που πήγε λάθος. Η ΤΝ δεν δημιούργησε αυτή την τάση. Προσφέρει όμως έναν εξαιρετικά βολικό τρόπο να ενισχυθεί.

Όσο περισσότερες αποφάσεις περνούν μέσα από μια εξωτερική καθοδήγηση, τόσο ευκολότερα μεταφέρεται και ένα μέρος της ευθύνης από εκείνον που αποφασίζει. Δεν πρόκειται μόνο για το αν μια επιλογή ήταν σωστή, αλλά για τη συνήθεια να μην ανήκει ποτέ εξ ολοκλήρου σε αυτόν που την έκανε.

Η αντίφαση φαίνεται ήδη και αλλού. Η αγορά εργασίας αναζητά όλο και περισσότερο ανθρώπους με κρίση, αντίληψη, πρωτοβουλία και ικανότητα να λειτουργούν όταν δεν υπάρχει έτοιμη απάντηση. Οι τεχνικές δεξιότητες παραμένουν απαραίτητες, αλλά αποκτούν μικρότερη αξία όταν μεγάλο μέρος τους μπορεί να παραχθεί γρήγορα από μια μηχανή. Αυτό που μένει καθαρά ανθρώπινο είναι η ικανότητα να ξεχωρίζει κάποιος τι αξίζει, τι δεν στέκει και πότε χρειάζεται να πάρει μια απόφαση που ενέχει ρίσκο.

Το ίδιο πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο εμφανές στην πληροφορία. Μια καλοδιατυπωμένη απάντηση αποκτά εύκολα κύρος. Η πληροφορία φτάνει έτοιμη και πειστική, χωρίς να έχει προηγηθεί αναζήτηση πηγής, σύγκριση ή τεκμηρίωση. Η ευκολία της πρόσβασης αρχίζει να συγχέεται με την εγκυρότητα και η γνώση κινδυνεύει να χάσει ένα βασικό της στοιχείο: την ανάγκη να στηρίζεται κάπου.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο. Δείχνουμε λιγότερη ανοχή στο λάθος, αναζητούμε εξωτερική επιβεβαίωση, αναλαμβάνουμε λιγότερη ευθύνη και δεχόμαστε ευκολότερα την έτοιμη πληροφορία επειδή την έδωσε μια μηχανή που θεωρούμε αξιόπιστη. Αυτό επεκτείνεται πέρα από το εκπαιδευτικό ή το εργασιακό περιβάλλον. Οι σχέσεις, η πολιτική, η κοινωνική συμπεριφορά και τελικά ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνεται η ανθρώπινη κρίση περνούν όλο και περισσότερο μέσα από τους αλγόριθμους της ΤΝ.

Η μεγάλη ειρωνεία είναι πως ακόμα και η ΤΝ βασίζεται πάνω στο λάθος για να εξελιχθεί. Στην καρδιά του συστήματος γίνονται συνεχώς διορθώσεις και αποτυχημένες προβλέψεις, μέχρι να επιβεβαιωθεί το σωστό. Βελτιώθηκε επειδή της επιτράπηκε να κάνει ακριβώς αυτό που μια κοινωνία φοβισμένη απέναντι στο λάθος κινδυνεύει να στερήσει από τους ανθρώπους της.

Η ΤΝ έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας, αλλά παραμένει εργαλείο. Το θέμα είναι αν θα βοηθά τον άνθρωπο να σκέφτεται ή αν θα τον απαλλάσσει από την αμφιβολία, το ρίσκο και το βάρος της προσωπικής επιλογής. Γιατί ελευθερία δεν είναι μόνο να έχει κάποιος τη δυνατότητα να επιλέξει σωστά. Είναι και να μπορεί να επιλέξει λάθος, να το αναγνωρίσει και να ζήσει με όσα έμαθε από αυτό.