Δημοκρατικώς επιλεγμένη βλακεία, του Θάνου Ζέλκα

Δημοκρατικώς επιλεγμένη βλακεία 

Στον κοινωνικό περίγυρο του καθενός υπάρχει σίγουρα κάποιος που μπορεί, με απόλυτη σοβαρότητα, να εκστομίσει τη μεγαλύτερη βλακεία που έχει ακουστεί ποτέ. Καθότι όμως, όπως λέει και ο συγγραφέας, οι βλάκες είναι γεμάτοι αυτοπεποίθηση, εκείνος δεν θα πτοηθεί από την κοινωνική κατακραυγή και θα συνεχίσει τον αγώνα του να «ξυπνήσει» τους υπόλοιπους. Κάποιοι θα γελάσουν, κάποιοι θα τον αγνοήσουν και ενδεχομένως κάποιοι άλλοι να τον θεωρήσουν ένα είδος γκουρού και να τον ακολουθήσουν.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο ίδιος άνθρωπος αποκτήσει εξουσία, βρει μικρόφωνα και, ακόμη χειρότερα, καταλήξει να έχει κοινοβουλευτική παρουσία. Εκεί η θεόπνευστη βλακεία του αποκτά άλλη διάσταση. Κανείς δεν θα του επισημάνει ευθέως ότι η σύνδεση με τον εγκέφαλό του παρουσιάζει προβλήματα. Αντιθέτως, ενδέχεται να γίνει θέμα που θα απασχολήσει για μέρες την κοινή γνώμη. Οι απόψεις του θα περάσουν από το μικροσκόπιο των πολιτικών αναλυτών, θα προκαλέσουν αντιπαραθέσεις και θα γίνουν αφορμή για ομηρικούς καβγάδες στα κοινωνικά δίκτυα.

Το αξιοπερίεργο δεν είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι που εκστομίζουν βλακείες. Η φύση υπήρξε ανέκαθεν γενναιόδωρη σε τέτοια ζητήματα. Το αξιοπερίεργο είναι ότι ορισμένους από αυτούς τους εμπιστευόμαστε να νομοθετούν, να ελέγχουν την εξουσία και να εκπροσωπούν εκατομμύρια πολίτες.

Και ύστερα πέφτουμε από τα σύννεφα. Πρόκειται για ένα ιδιότυπο εθνικό άθλημα, στο οποίο διακρινόμαστε για τη συχνότητα των συμμετοχών μας. Κάθε δημόσια δήλωση που προσβάλλει την κοινή λογική προκαλεί νέα μαζική πτώση. Ευτυχώς, τα σύννεφα έχουν την ικανότητα να σχηματίζονται και σε χαμηλά ύψη, ώστε να αποφεύγονται οι σοβαροί τραυματισμοί.

Αυτό έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την ιδιωτική μας ζωή. Εκεί φροντίζουμε να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί και επιμελείς. Ακόμη και το καρπούζι που πρόκειται να αγοράσουμε το υποβάλλουμε σε μια σειρά ακουστικών δοκιμασιών αμφίβολης επιστημονικής εγκυρότητας. Πριν καλέσουμε κάποιον τεχνίτη για να αποκαταστήσει μια βλάβη στο σπίτι μας, κάνουμε μια στοιχειώδη έρευνα αγοράς και φροντίζουμε να ακούσουμε τη γνώμη ανθρώπων που εμπιστευόμαστε.

Στην πολιτική, αντίθετα, οι διαδικασίες αξιολόγησης εμφανίζονται ενίοτε εντυπωσιακά απλουστευμένες. Ένα αναγνωρίσιμο πρόσωπο, ένα ευχάριστο χαμόγελο, μια επιτυχημένη τηλεοπτική παρουσία ή μια οικογενειακή παράδοση μπορούν να λειτουργήσουν ως επαρκή διαπιστευτήρια για την ανάληψη δημόσιας εξουσίας.

Άνθρωποι στους οποίους δύσκολα θα αναθέταμε τη διαχείριση ενός περιπτέρου αποκτούν αρμοδιότητες επί του κρατικού προϋπολογισμού. Άνθρωποι γεμάτοι συμπλέγματα και εμμονές με την εξουσία και τις ραδιουργίες ζεσταίνουν με «περίσσεια χάρη» τις καρέκλες της δημόσιας διοίκησης.

Τα πολιτικά κόμματα, ασφαλώς, δεν είναι αμέτοχα. Καταρτίζουν ψηφοδέλτια στα οποία η αναγνωρισιμότητα συχνά ανταγωνίζεται την επάρκεια, ενώ η δημοσιότητα αντιμετωπίζεται ως αυτοτελές πολιτικό προσόν. Η διαδικασία θυμίζει φυλλάδιο σουβλατζίδικου. Η παρουσίαση των προϊόντων είναι όσο το δυνατόν πιο ελκυστική, αλλά ουδείς γνωρίζει την ποιότητά τους πριν από τη δοκιμή. Αν είναι καλή, η θεά Τύχη στάθηκε στο πλευρό μας. Αν είναι κακή, τον λογαριασμό θα πληρώσουν οι αποχετεύσεις.

Προφανώς, ούτε όσοι τους ψηφίζουν είναι αμέτοχοι. Αν επιλέγαμε τους πολιτικούς με την ίδια επιμέλεια που θα αναζητούσαμε γαμπρούς και νύφες για τα παιδιά μας, ενδεχομένως να είχαμε λίγο καλύτερη τύχη ως χώρα. Δυστυχώς, σε αυτό το παιχνίδι συμμετέχουν δύο πλευρές. Εκείνοι που μας προσφέρουν τις όποιες επιλογές κι εμείς που τις κάνουμε.

Βεβαίως, κανείς δεν διαθέτει το χάρισμα της πολιτικής προφητείας. Η ψήφος εμπεριέχει αβεβαιότητα, ενώ ακόμη και μια προσεκτική επιλογή μπορεί να αποδειχθεί λανθασμένη. Άλλο, όμως, η αστοχία μιας τεκμηριωμένης κρίσης και άλλο η απουσία της.

Η δημοκρατία δεν προβλέπει εγγύηση καλής λειτουργίας ούτε δικαίωμα υπαναχώρησης. Προσφέρει, αντιθέτως, τη δυνατότητα επανεξέτασης της επιλογής. Κάτι που προϋποθέτει την αναγνώριση ότι υπήρξε επιλογή.

Αν συνεχίσουμε να επιλέγουμε με κριτήριο την αναγνωρισιμότητα και όχι την αξιοκρατία, θα συνεχίσουμε να έχουμε τα ίδια αποτελέσματα. Ακόμη και σε αυτό το χαοτικό πείραμα της επιλογής αντιπροσώπων, ευτυχώς υπάρχουν κάποιες αρχικές συνθήκες που μπορούν να μας δώσουν μια υποψία για την έκβασή του. Το να επαναλαμβάνουμε το ίδιο πείραμα, με τις ίδιες ακριβώς αρχικές συνθήκες, περιμένοντας διαφορετικό αποτέλεσμα, είναι τελικά η σίγουρη οδός προς την παράνοια.