Δημοσκοπήσεις και κοινή γνώμη: εργαλείο πληροφόρησης ή διαμόρφωσης; του Θανάση Βυρίνη

Δημοσκοπήσεις και κοινή γνώμη: εργαλείο πληροφόρησης ή διαμόρφωσης;

Το τελευταίο διάστημα παρατηρείται καταιγισμός δημοσκοπήσεων, οι οποίες παρουσιάζονται ως αποτύπωση της κοινής γνώμης και της πρόθεσης ψήφου. Ωστόσο, τα συμπεράσματα που προκύπτουν γεννούν εύλογα ερωτήματα σχετικά με την αξιοπιστία, τη χρησιμότητα και τον πραγματικό τους ρόλο στο δημόσιο διάλογο. Οι δημοσκοπήσεις αποτελούν αναμφίβολα ένα σημαντικό εργαλείο, όμως η υπερβολική χρήση ή η ελλιπής μεθοδολογία, ενδέχεται να δημιουργεί στρεβλές εντυπώσεις αντί για καθαρή ενημέρωση. Βάσιμοι θεωρούνταιοι παρακάτω προβληματισμοί.

1. Αντίφαση μεταξύ προβλημάτων και πρόθεσης ψήφου

Παρατηρείται μια εμφανής αντίφαση: ενώ πολλές έρευνες καταγράφουν την ακρίβεια, τη στεγαστική κρίση, την ασφάλεια και τη διαφθορά ως κορυφαία προβλήματα, παράλληλα εμφανίζουν την παρούσα κυβέρνηση να διατηρεί υψηλά ποσοστά (που προσεγγίζουν το 30%). Επιπλέον, σε ορισμένες μετρήσεις, μεγάλα ποσοστά πολιτών (πάνω από 70%) δηλώνουν ότι η κυβέρνηση δεν έχει καταφέρει να επιλύσει τα βασικά ζητήματα εδώ και χρόνια.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς συμβιβάζεται η δυσαρέσκεια για κρίσιμα θέματα με τη διατήρηση υψηλής πρόθεσης ψήφου. Πιθανές εξηγήσεις μπορεί να είναι η έλλειψη πειστικής εναλλακτικής, η πολιτική πόλωση, ή η τάση των ψηφοφόρων να επιλέγουν με κριτήριο τη σχετική και όχι την απόλυτη ικανοποίηση.

2. Ποιοι συμμετέχουν στις δημοσκοπήσεις;

Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά το ποιοι τελικά συμμετέχουν σε αυτές τις έρευνες. Πολλοί πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με οικονομικές δυσκολίες και έντονη καθημερινότητα, γεγονός που περιορίζει τη διάθεσή τους να απαντούν σε τηλεφωνικές ή διαδικτυακές έρευνες. Όταν μάλιστα αυτές αποτελούν εβδομαδιαίο φαινόμενο τότε δύσκολα εξασφαλίζεται η αξιοπιστία του δείγματος.

Ιδίως οι νέοι, οι οποίοι συχνά εργάζονται σε ασταθείς συνθήκες, αναζητούν εργασία ή μεταναστεύουν, ενδέχεται να υποεκπροσωπούνται. Αυτό εγείρει ζήτημα αντιπροσωπευτικότητας: αν συγκεκριμένες ηλικιακές ή κοινωνικές ομάδες δεν συμμετέχουν επαρκώς, τα αποτελέσματα ενδέχεται να μην αντανακλούν πλήρως το εκλογικό σώμα.

3. Περιορισμός στις απαντήσεις

Οι περισσότερες δημοσκοπήσεις βασίζονται σε ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Αν και αυτό διευκολύνει τη στατιστική ανάλυση, περιορίζει την ελεύθερη έκφραση της γνώμης. Οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε προκαθορισμένες απαντήσεις, γεγονός που μπορεί να απλουστεύει ή να παραμορφώνει, ή ακόμα και να αποκλείει πιο σύνθετες πολιτικές στάσεις.

4. Η σημασία των αναποφάσιστων

Ένα ακόμη στοιχείο είναι το αυξανόμενο ποσοστό αναποφάσιστων ψηφοφόρων. Συχνά, αυτοί αποφασίζουν την τελευταία στιγμή πριν από τις εκλογές. Επομένως, οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν μια «μερική φωτογραφία της στιγμής» και σε καμία περίπτωση το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα. Η τελική επιλογή μπορεί να επηρεαστεί από γεγονότα της τελευταίας περιόδου, την προεκλογική εκστρατεία, την αποχή, ή ακόμη και την αθρόα συμμετοχή.

5. Πρόθεση ψήφου και πραγματική κάλπη

Η πρόθεση ψήφου δεν ταυτίζεται πάντα με τη συμπεριφορά στην κάλπη. Η κοινωνική πίεση, η αβεβαιότητα ή η έκφραση δυσαρέσκειας μπορούν να διαφοροποιήσουν το τελικό αποτέλεσμα. Επιπλέον, οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν τη γνώμη όσων απαντούν, όχι όσων τελικά πηγαίνουν στην κάλπη.

6. Παραδείγματα αποκλίσεων

Οι εθνικές εκλογές του 2023 στην Ελλάδα έδειξαν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ προεκλογικών δημοσκοπήσεων και τελικού αποτελέσματος. Αντίστοιχα παραδείγματα, όπως π.χ. πρόσφαταοι εκλογές στην Ολλανδία, κατέδειξαν ότι οι δημοσκοπήσεις μπορεί να υποεκτιμήσουν πολιτικές δυνάμεις, ή να μην προβλέψουν με ακρίβεια την τελική έκβαση.

Αυτές οι περιπτώσεις ενισχύουν την καχυποψία μέρους της κοινωνίας ότι η πληθώρα δημοσκοπήσεων ενδέχεται να επηρεάζει και όχι απλώς να καταγράφει την κοινή γνώμη.

Συμπέρασμα

Οι δημοσκοπήσεις αποτελούν χρήσιμο εργαλείο όταν διεξάγονται με επιστημονική μεθοδολογία, διαφάνεια και σωστή ερμηνεία. Μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες ενδείξεις για τις τάσεις της κοινωνίας και να βοηθήσουν στον δημόσιο διάλογο.
Ωστόσο, η υπερβολική προβολή τους, η πιθανή μη αντιπροσωπευτικότητα, ή η απλουστευτική παρουσίαση των αποτελεσμάτων μπορεί να οδηγήσει σε στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας. Κοινώς δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν επαγωγικά στατιστικά. Σε μια δημοκρατία, η κοινή γνώμη διαμορφώνεται πρωτίστως από τους πολίτες και τη συμμετοχή τους στην εκλογική διαδικασία, όχι από τις μετρήσεις της στιγμής.

Επομένως, η κριτική προσέγγιση και η ενημερωμένη ανάγνωση των δημοσκοπήσεων είναι απαραίτητες ώστε να λειτουργούν ως εργαλείο πληροφόρησης και όχι ως μέσο επηρεασμού ή χειραγώγησης.

Θανάσης Βυρίνης

Μαθηματικός