Τα ζιζάνια της ανοχής, του Θάνου Ζέλκα

Τα ζιζάνια της ανοχής

Κάθε κοινωνία κουβαλά όχι μόνο τα επιτεύγματά της, αλλά και τις σκιές της. Κουβαλά συνήθειες, φόβους και τρόπους σκέψης που επιβιώνουν ακόμη κι όταν αλλάζουν τα καθεστώτα και οι εποχές. Στην Ελλάδα, πολλά από όσα αποδίδουμε στη συγκυρία έχουν βαθύτερες ρίζες. Και ανάμεσά τους ξεχωρίζουν νοοτροπίες που θυμίζουν έντονα κατάλοιπα της Τουρκοκρατίας: οι πελατειακές σχέσεις, η δουλοπρέπεια απέναντι στον ισχυρό, η ανοχή στην αυθαιρεσία, η παραίτηση μπροστά σε μια εξουσία που δείχνει να μην ελέγχεται.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι αυτά επιβίωσαν. Είναι ότι επιβίωσαν τόσο καλά, ώστε συχνά δεν τα αναγνωρίζουμε καν ως πρόβλημα. Τα θεωρούμε σχεδόν φυσικά. Σαν να είναι λογικό ο πολίτης να μη στέκεται όρθιος απέναντι στο κράτος, αλλά να αναζητά πάντα μεσολάβηση. Σαν να είναι αυτονόητο ο νόμος να μην ισχύει απόλυτα αλλά να προσαρμόζεται μπροστά στη γνωριμία, στη σχέση, στην εξάρτηση. Έτσι όμως η κοινωνία παύει να οργανώνεται γύρω από την ισονομία και οργανώνεται γύρω από την εύνοια.

Οι πελατειακές σχέσεις δεν είναι απλώς πολιτικό τέχνασμα. Είναι ολόκληρη λογική. Μαθαίνουν τον πολίτη να μη διεκδικεί με βάση το δίκιο του, αλλά να ελπίζει σε εξυπηρέτηση. Να μη βλέπει τον εαυτό του ως ελεύθερο μέλος μιας πολιτείας, αλλά ως κάποιον που χρειάζεται «πλάτη». Και αυτό είναι από τα βαθύτερα τραύματα που μπορεί να υποστεί μια δημοκρατία. Γιατί η δημοκρατία δεν φθείρεται μόνο όταν παραβιάζονται οι νόμοι, αλλά και όταν οι ίδιοι οι πολίτες παύουν να πιστεύουν πραγματικά στην καθολικότητά τους.

Δίπλα σε αυτό στέκεται και η δουλοπρέπεια. Όχι πια ως φανερή υποταγή, αλλά ως υπόγεια στάση. Ως φόβος μπροστά στον ισχυρό. Ως εύκολη προσαρμογή στο «μη μιλάς, δεν αλλάζει τίποτα». Και όταν αυτή η στάση απλώνεται, η εξουσία αρχίζει να νιώθει πανίσχυρη. Όχι μόνο επειδή διαθέτει μηχανισμούς και πρόσβαση, αλλά επειδή απέναντί της δεν βλέπει μια κοινωνία αποφασισμένη να επιμείνει. Μια εξουσία χωρίς ουσιαστικό αντίπαλο πείθεται εύκολα ότι μπορεί να κάνει σχεδόν τα πάντα.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι η ευρύτερη παραίτηση των πολιτών. Μοιάζει να έχουν αφεθεί στην ιδέα ότι κάποτε θα εμφανιστεί ένας “από μηχανής θεός” που θα βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Κάποιος που θα αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη χωρίς να απαιτείται από τους ίδιους συμμετοχή, κόστος ή επιμονή. Όμως έτσι δεν χτίζεται καμία δίκαιη κοινωνία. Οι κοινωνίες δεν αλλάζουν από θαυματοποιούς. Αλλάζουν όταν οι πολίτες καταλάβουν ότι η δύναμη που περιμένουν να έρθει απ’ έξω βρίσκεται ήδη στα χέρια τους. Στην κρίση τους, στη στάση τους, στη συμμετοχή τους.

Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε τη δημοκρατία με ένα περιβόλι που έχει μέσα του πολλά δέντρα. Δεν αρκεί να το θαυμάζουμε ούτε να αναπολούμε τις εποχές που ήταν εύφορο. Χρειάζεται φροντίδα, επίβλεψη και παρουσία. Όταν το αφήνουμε στην τύχη του, γεμίζει ζιζάνια. Και τα ζιζάνια στη δημόσια ζωή είναι ο κυνισμός, η ευνοιοκρατία, η συγκάλυψη, η αδιαφορία, η βολική σιωπή. Αυτά είναι που πνίγουν τελικά το περιβόλι.Οι μικρές καθημερινές εγκαταλείψεις και όχι μια μεγάλη θεομηνία.

Μια δίκαιη κοινωνία δεν ευνοεί μόνο όσους αδικούνται περισσότερο. Ευνοεί το σύνολο. Γιατί όταν οι κανόνες ισχύουν για όλους, ενισχύεται η εμπιστοσύνη. Όταν οι θεσμοί λειτουργούν χωρίς φίλους και ημέτερους, ενισχύεται η συνοχή. Όταν η αξιοκρατία δεν είναι σύνθημα αλλά πράξη, απελευθερώνεται δημιουργική δύναμη για όλους. 

Ίσως τελικά το ερώτημα να μην είναι μόνο μέχρι πού μπορεί να φτάσει η εξουσία όταν μένει χωρίς όρια. Υπάρχουν κι άλλα, πιο αμείλικτα ερωτήματα. Πόση αλλοίωση μπορεί να αντέξει μια κοινωνία; Πόσο μπορεί να τη βλέπει να απλώνεται μπροστά στα μάτια της χωρίς να αντιδρά; Και από ποιο σημείο και μετά αρχίζει να συνηθίζει τις στρεβλώσεις σαν να ήταν κάτι φυσικό;

-- 

 Από τη στήλη "ΨΙΛΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ" στη ΡΟΔΙΑΚΗ