Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση ή πελατειακό κράτος; Η επιλογή είναι πολιτική
Οι επαναλαμβανόμενες υποθέσεις κακοδιαχείρισης και αδιαφάνειας γύρω από τις αγροτικές επιδοτήσεις, με χαρακτηριστικές τις καταγγελίες που αφορούν τη λειτουργία του ΟΠΕΚΕΠΕ, δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένα σκάνδαλα. Είναι σύμπτωμα ενός βαθύτερου προβλήματος. Ενός διοικητικού μοντέλου που συγκεντρώνει εξουσία, περιορίζει τη λογοδοσία και τελικά αναπαράγει το πελατειακό κράτος.
Για δεκαετίες η Ελλάδα λειτουργεί με ένα υπερσυγκεντρωτικό σύστημα διοίκησης, όπου κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις τοπικές κοινωνίες και χωρίς ουσιαστικό έλεγχο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η κακοδιαχείριση δημόσιων πόρων δεν αποτελεί εντύπωση, αλλά είναι σχεδόν αναμενόμενο αποτέλεσμα.
Απέναντι σε αυτή τη στρεβλή πραγματικότητα υπάρχει μια σαφής εναλλακτική: η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, ένα μοντέλο που προωθείται εδώ και χρόνια από την Ευρωπαϊκή Ένωση και βασίζεται στη συνεργασία μεταξύ ευρωπαϊκού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού επιπέδου, καθώς και στη θεσμική συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.
Η φιλοσοφία της είναι απλή αλλά βαθιά δημοκρατική.Καμία διοικητική βαθμίδα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της τα σύνθετα προβλήματα της κοινωνίας. Η χάραξη πολιτικών πρέπει να είναι αποτέλεσμα συνεργασίας, διαλόγου και διαφάνειας μεταξύ όλων των επιπέδων διοίκησης και των κοινωνικών φορέων.
Στην Ελλάδα ωστόσο, η έννοια της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης συχνά παραμένει περισσότερο σύνθημα παρά πραγματικότητα. Ο νόμος 5013/2023 εισήγαγε τον όρο στο θεσμικό πλαίσιο, όμως η εφαρμογή του απέχει ακόμη πολύ από τις αρχές που έχουν διατυπωθεί στον ευρωπαϊκό «Χάρτη για την Πολυεπίπεδη Διακυβέρνηση».
Το αποτέλεσμα είναι ότι η χώρα συνεχίζει να κινείται ανάμεσα σε δύο αντικρουόμενες λογικές. Από τη μία τη ρητορική της μεταρρύθμισης και από την άλλη, τη διατήρηση ενός συγκεντρωτικού συστήματος εξουσίας.
Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε τη διαφθορά, την κακοδιαχείριση και τη σπατάλη δημόσιων πόρων, πρέπει να προχωρήσουμε σε ουσιαστικές αλλαγές.
Πρώτον, ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών μέσω θεσμοθετημένων διαδικασιών διαβούλευσης.Η ενεργή παρουσία της τοπικής κοινωνίας και η αξιοποίηση της εξειδικευμένης γνώσης μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα των πολιτικών αποφάσεων.
Δεύτερον, ισχυρότερος ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης, ώστε οι πολιτικές να σχεδιάζονται πιο κοντά στις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.Η αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ ευρωπαϊκών θεσμών, κεντρικού κράτους, περιφερειών και δήμων είναι απαραίτητη, ώστε οι πολιτικές να σχεδιάζονται από τους άμεσα εμπλεκόμενους φορείς και να εφαρμόζονται χωρίς επικαλύψεις αρμοδιοτήτων και χωρίς διοικητικά κενά.
Τρίτον, διαφανείς μηχανισμοί ελέγχου και λογοδοσίας στη διαχείριση των δημόσιων πόρων και των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων. Με αδιάβλητα αντικειμενικά κριτήρια αξιολόγησης και χωρίς τη δυνατότητα παρεμβολής πολιτικών προσώπων.
Τέταρτον, θεσμική συνεργασία μεταξύ κράτους, αυτοδιοίκησης, πανεπιστημίων, κοινωνικών οργανώσεων και παραγωγικών φορέων, ώστε οι δημόσιες πολιτικές να βασίζονται στη γνώση και όχι σε πολιτικές σκοπιμότητες.Σαφής στρατηγικός σχεδιασμός δημόσιων πολιτικών, με μετρήσιμους στόχους και δείκτες αποτελεσματικότητας.
Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση δεν είναι τεχνοκρατική λεπτομέρεια. Είναι μια βαθιά πολιτική επιλογή για το πώς θέλουμε να λειτουργεί η δημοκρατία.
Η Ελλάδα μπορεί να συνεχίσει να ανακυκλώνει τα ίδια σκάνδαλα και τις ίδιες παθογένειες, ή να επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο, εκείνον της διαφάνειας, της συνεργασίας και της συμμετοχής. Μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζει τα φαινόμενα κακοδιαχείρισης ως μεμονωμένα περιστατικά, ή να αξιοποιήσει την ευκαιρία για μια ουσιαστική θεσμική μεταρρύθμιση.
Η υιοθέτηση ενός συστήματος πολυεπίπεδης διακυβέρνησης δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διοικητική αλλαγή. Είναι μια πολιτική επιλογή που μπορεί να ενισχύσει τη δημοκρατία, να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και να διασφαλίσει ότι οι δημόσιοι πόροι υπηρετούν πραγματικά το δημόσιο συμφέρον.
Επομένως, η επιλογή δεν είναι διοικητική. Είναι καθαρά πολιτική.
Θανάσης Βυρίνης
Μαθηματικός και πρ. Αντιδήμαρχος Τουρισμού
