Πρώτα να συμβεί, του Θάνου Ζέλκα

Υπάρχει κάτι σχεδόν καθησυχαστικό στην προχειρότητα. Όσο δεν συμβαίνει τίποτα, φαίνεται να μην ενοχλεί κανέναν. Μια διαδικασία που περίπου ακολουθείται, ένας έλεγχος που κάποτε έγινε, μια άδεια που κάπου υπάρχει, ένα «τι τα σκαλίζεις, αφού έτσι λειτουργεί χρόνια». Η καθημερινότητα τα σκεπάζει όλα με μια ψευδαίσθηση κανονικότητας. Όσο περνά ο καιρός, αυτή η κανονικότητα αποκτά το κύρος της απόδειξης.

Ο πρόσφατος θάνατος γνωστού τραγουδιστή σε ιδιωτικό ιατρείο του Κολωνακίου έγινε αφορμή για ελέγχους που έφεραν στο φως σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τον εξοπλισμό και τη λειτουργία του χώρου. Από την έρευνα θα προκύψει ποιος τελικά φέρει ή δεν φέρει ευθύνη. Το να μοιράζονται ετυμηγορίες χωρίς στοιχεία και γνώση δεν εξυπηρετεί απολύτως τίποτα σε αυτή την πολύ δυσάρεστη ιστορία.

Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι η σειρά των γεγονότων. Πρώτα συνέβη κάτι και μετά κοιτάξαμε καλύτερα. Η διαδικασία είναι γνώριμη. Πολύ συχνά ένας χώρος, μια υπηρεσία ή μια εγκατάσταση θεωρείται ασφαλής επειδή λειτουργεί. Επειδή δεν είχε συμβεί κάτι μέχρι πρότινος, όχι επειδή ελέγχεται συστηματικά. Το «τόσα χρόνια έτσι γίνεται» ακούγεται σαν επιχείρημα, ενώ μπορεί απλώς να σημαίνει ότι τόσα χρόνια η τύχη υπήρξε γενναιόδωρη.

Τελικά, η τύχη έχει αποκτήσει περίοπτη θέση στη λειτουργία αυτής της χώρας. Δεν εμφανίζεται σε κανονισμούς και πρωτόκολλα, βρίσκεται όμως πίσω από πολλά μικρά «έλα μωρέ». Στο προσωρινό που γίνεται μόνιμο. Στην παράκαμψη που βαπτίζεται πρακτική λύση. Στον έλεγχο που μετατίθεται για αργότερα επειδή δεν είναι επείγων. Στην αίσθηση ότι, αφού μέχρι στιγμής όλα πήγαν καλά, θα συνεχίσουν να πηγαίνουν εσαεί.

Πράγματι, τις περισσότερες φορές πάνε καλά. Αυτό είναι το πρόβλημα. Η τύχη επιβραβεύει την προχειρότητα μέχρι τη μέρα της «κακιάς στιγμής». Εκεί είναι το σημείο καμπής. Τότε αλλάζουν όλα.

Η χαλαρότητα εξαφανίζεται μέσα σε ένα βράδυ και τη θέση της παίρνει η υπερβολή. Έκτακτοι έλεγχοι, ανακοινώσεις, απαγορεύσεις, επιτροπές, αυστηρότερες διαδικασίες. Εκεί που για χρόνια μια κατάσταση περνούσε σχεδόν απαρατήρητη, ξαφνικά αντιμετωπίζεται σαν να ανακαλύφθηκε εκείνη τη στιγμή. Η ανάγκη να φανεί ότι «κάτι γίνεται» γίνεται συχνά ισχυρότερη από την ανάγκη να γίνει κάτι που θα αντέξει στον χρόνο.

Και έτσι η χώρα κινείται από το ένα άκρο στο άλλο. Από το «δεν τρέχει τίποτα» στο «να απαγορευτούν όλα». Από την ανοχή στην καχυποψία. Από την απουσία ελέγχου στον έλεγχο των πάντων, μέχρι να περάσει η επικαιρότητα και το ενδιαφέρον να στραφεί αλλού.

Κάθε τέτοιο περιστατικό αφήνει πίσω του καινούριους κανόνες, εγκυκλίους και διαβεβαιώσεις. Για λίγο όλα μοιάζουν πιο αυστηρά. Το ερώτημα είναι τι απομένει όταν σβήσουν τα φώτα. Εκεί φαίνεται η διαφορά ανάμεσα σε μια πρακτική που άλλαξε πραγματικά και σε ένα ακόμη χαρτί που προστέθηκε στον φάκελο.

Αυτό δεν αποτελεί σχεδιασμό. Είναι σπασμωδική αντίδραση. Ο σχεδιασμός είναι πολύ πιο άχαρος. Δεν έχει κάμερες, δραματικές δηλώσεις και πρωτοσέλιδα. Είναι ο έλεγχος που γίνεται σε μια ήσυχη ημέρα, η διαδικασία που τηρείται παρότι φαίνεται υπερβολική, η διόρθωση που γίνεται πριν αποκτήσει κόστος η παράλειψή της.

Η πρόληψη δεν έχει ιστορία να αφηγηθεί όταν πετυχαίνει. Δεν υπάρχει θύμα, σκάνδαλο ή «τι έφταιξε». Υπάρχει μόνο η φυσιολογική ροή των πραγμάτων. Χωρίς αίμα και καβγά πάνω από νεκρούς.

Σε μια χώρα που έχει συνηθίσει να οργανώνεται γύρω από το γεγονός, αυτό μοιάζει σχεδόν αόρατο. Το ενδιαφέρον ξυπνά όταν η πιθανότητα γίνει πραγματικότητα και η πραγματικότητα αποκτήσει όνομα, φωτογραφία και συγγενείς.

Κάπως έτσι γεννιέται και η γνωστή απορία μετά από κάθε τραγωδία: «Πώς είναι δυνατόν να συνέβαινε αυτό;». Η απάντηση μάλλον είναι πολύ πιο απλή απ’ όσο θα υποψιαζόμασταν. Συνέβαινε επειδή μέχρι τότε δεν είχε συμβεί τίποτα. Άρα δεν είχε χρειαστεί να απασχολήσει κανέναν.