Όταν η ποίηση γίνεται προφητεία, του Θάνου Ζέλκα

«Και κρυφά θα μετρήσουν την ανθρώπινη πραμάτεια τους οι Κυβερνήτες, κηρύσσοντας πολέμους. Αφήνοντας το χρυσάφι στους αφανείς, να εισπράξουν αυτοί τον μιστό της ύβρης και του μαρτυρίου.» - Άξιον Εστί, Οδυσσέας Ελύτης

Υπάρχουν στιγμές που η ποίηση δεν διαβάζεται. Επαληθεύεται. Στο «Προφητικόν» του Άξιον Εστί, από το οποίο είναι το παραπάνω απόσπασμα, ο Οδυσσέας Ελύτης ξεπερνά τα όρια του ποιητή και γίνεται καταγραφέας του μέλλοντος με τρομακτική ακρίβεια. Όχι από κάποιο «κληρονομικό χάρισμα», αλλά από εκείνη την ευαισθησία που επιτρέπει στους ποιητές να αφουγκράζονται νωρίτερα ό,τι έρχεται. 

Με αφορμή την ημέρα την οποία άφησε τον κόσμο μας, είναι ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε όσα γράφτηκαν, όχι ως λογοτεχνία, αλλά ως προειδοποίηση. Διότι εκεί όπου ο ποιητής μιλάει για ύβρη, για εξουσία και για την αθέατη οικονομία του πολέμου, εμείς σήμερα βλέπουμε να αναδύεται μια πραγματικότητα σχεδόν ταυτόσημη.

Ο πόλεμος δεν αποτελεί ένα γεγονός που επιστρέφει μέσα στην ιστορία. Επιστρέφει ως σύστημα. Δεν αφορά μόνο τα μέτωπα. Αφορά τις αγορές, την ενέργεια, τα καύσιμα, την ίδια την έννοια της ασφάλειας. Και όπως πάντα στην ιστορία, δεν είναι όλοι χαμένοι. Κάποιοι υπολογίζουν, κάποιοι κερδίζουν, κάποιοι «μετρούν την ανθρώπινη πραμάτεια».

Ο Οδυσσέας Ελύτης δεν μιλάει με τους όρους της οικονομίας. Μιλάει για κάτι βαθύτερο: για τη μετατροπή του ανθρώπου σε ένα μέγεθος μετρήσιμο. Σε μονάδα προς διαχείρισης. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής περιγραφή κάθε μεγάλης κρίσης.

Στις μέρες μας, βιώνουμε την προσπάθεια  της παγκόσμιας οικονομίας να ισορροπήσει πάνω σε ένα τεντωμένο σκοινί. Υπέρογκα ποσά που βαφτίζονται κρατικά χρέη και διογκώνονται, νομίσματα που πιέζονται, κοινωνίες που δοκιμάζουν τα όριά τους,  μέχρι να σπάσουν. Μα πάνω απ’ όλα επικρατεί η αίσθηση ότι η ευημερία έχει αρχίσει να μοιράζεται με το σταγονόμετρο. Όπως θα έγραφε ο ίδιος:

«Και θα ’χει καθένας τα λίγα γραμμάρια της ευτυχίας.»

Δεν πρόκειται για υπερβολή. Πρόκειται για περιγραφή μιας συνθήκης που ήδη διαμορφώνεται: ακρίβεια, ανασφάλεια, κοινωνική κόπωση. Μια κρίση που όλοι σχεδόν τη βλέπουμε να πλησιάζει. Αθόρυβη, αλλά στην πιο τρομακτική της μορφή.

Μέσα σε αυτή τη φθορά, ο πόλεμος λειτουργεί ως καταλύτης των εξελίξεων. Δεν είναι μόνο η καταστροφή. Είναι η αναδιανομή του πλούτου που δημιουργεί νέες ισορροπίες, νέες εξαρτήσεις, νέα κέντρα ισχύος. Όπως ακριβώς υπαινίσσεται ο Ελύτης, όταν γράφει:

«Και μεγάλα πλοία θ’ ανεβάσουν σημαίες… [..] Που θα ζει στην οσμή των πτωμάτων.»

Αγαπάμε τους ποιητές μας για την υπερβολή τους. Δυστυχώς σήμερα η πραγματικότητα έχει ξεπεράσει την ποιητική υπερβολή. Οι νίκες χτίζονται πάνω στις απώλειες και κάθε νίκη σηματοδοτεί την επόμενη μεγάλη κρίση. 

Ωστόσο, το «Προφητικόν» δεν είναι μόνο σκοτεινό. Στο βάθος του υπάρχει μια ανατροπή. Μια υπενθύμιση ότι τίποτα δεν μένει ατιμώρητο, τίποτα δεν μένει χωρίς απάντηση. Ότι κάποια στιγμή, η ισορροπία αναπόφευκτα αποκαθίσταται. Όχι απαραίτητα με ήπιο τρόπο.  

«Και θα λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση.»

Στον κόσμο του Ελύτη δεν υπάρχει η σωτηρία ως αόριστη έννοια. Υπάρχει η επιστροφή. Η επιστροφή όλων εκείνων που αγνοήθηκαν, που καταπιέστηκαν, που θυσιάστηκαν στην μεγάλη κρεατομηχανή του κέρδους και της παγκόσμιας ισχύος. Είναι η συνέχεια, όπως η Νέμεσις στις αρχαίες τραγωδίες. 

Λίγοι λαοί έχουν το προνόμιο να γεννάνε ποιητές και ειδικότερα ποιητές όπως τον Ελύτη. Η φυσική του παρουσία έπαψε μια μέρα σαν κι αυτήν. Το έργο του όμως παραμένει, όχι για να παρηγορεί, αλλά για να προειδοποιεί. Για να επισημαίνει τον κίνδυνο αλλά και να δίνει μια κρυφή ελπίδα. Ότι αυτοί που μάχονται για τα ιδανικά τους, στο τέλος καταφέρνουν το ακατόρθωτο. 

Η κρίση πλησιάζει. Σιωπηλή. Σχεδόν αθόρυβη. Ας μη ξεχνάμε όμως οτι οι σιωπηλές κρίσεις γεννάνε τις μεγάλες εκρήξεις.