Οι θεσμοί και το άλογο του Καλλιγούλα, του Θάνου Ζέλκα

Οι θεσμοί και το άλογο του Καλλιγούλα

Στην ιστορία της Ρώμης υπάρχει ένα περιστατικό που έχει μείνει ως σύμβολο πολιτικής παρακμής. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Καλλιγούλας φέρεται να ήθελε να διορίσει το αγαπημένο του άλογο μέλος της ρωμαϊκής Συγκλήτου. 

Οι ιστορικοί διαφωνούν για το αν το περιστατικό συνέβη ακριβώς έτσι ή αν πρόκειται για μια υπερβολή των χρονικογράφων της εποχής. Η ουσία όμως δεν βρίσκεται στη λεπτομέρεια. Ο Καλλιγούλας ήθελε να δείξει, με τον πιο προκλητικό τρόπο, ότι η Σύγκλητος είχε χάσει το κύρος της. Ότι ένας θεσμός που κάποτε κυβερνούσε τη Ρώμη είχε καταντήσει τόσο ακίνδυνος ώστε ακόμη και ένα άλογο θα μπορούσε να τον «κοσμεί» χωρίς να αλλάξει τίποτα.

Η ιστορία αυτή επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας γιατί αποκαλύπτει κάτι πιο βαθύ. Το γεγονός ότι για να χάσει το κύρος και το σεβασμό ένας θεσμός δεν χρειάζεται απαραίτητα να καταργηθεί. Όταν γίνονται αντικείμενο χλεύης και περιφρόνησης, τότε μετατρέπονται σε “περιφερόμενο θίασο”, οπότε παύουν να εμπνέουν και το λαό. 

Αν αυτή η εικόνα μοιάζει μακρινή, η σύγχρονη πολιτική έχει δώσει αρκετά παραδείγματα που θυμίζουν, έστω και σε διαφορετική κλίμακα, την ίδια λογική. Η πολιτική πορεία του Τραμπ  βασίστηκε στη λεγόμενη σύγκρουση με το σύστημα και τους θεσμούς που αποτελούσαν τους πυλώνες της αμερικανικής δημοκρατίας. 

Έτσι είδαμε τον Τραμπ να χαρακτηρίζει όλα τα αντίπαλα ΜΜΕ ως πομπούς ψευδών ειδήσεων, τις δημόσιες υπηρεσίες ως κατάλοιπα του “βαθέος κράτους”, την εκλογική του ήττα στις περασμένες εκλογές ως αποτέλεσμα νοθείας και πολλές ακόμη “δημοκρατικές ευαισθησίες”. Ενώ ζητά τον σεβασμό στις δημοκρατικές αρχές, είναι ο ίδιος που δηλητηριάζει το πολίτευμα και καταπατά την πιο βασική αρχή του. Το σεβασμό και την αποδοχή του εκλογικού αποτελέσματος. 

Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Το ύφος και η συμπεριφορά του πολιτικού περιβάλλοντος γύρω του ενίσχυσαν αυτή τη διάβρωση του θεσμικού λόγου. Ο σημερινός αντιπρόεδρος Βανς έχει επανειλημμένα υιοθετήσει μια επιθετική ρητορική απέναντι σε θεσμούς και συμμάχους, παρουσιάζοντας συχνά τη διεθνή πολιτική ως ένα είδος πολιτισμικής σύγκρουσης όπου οι θεσμοί λειτουργούν περισσότερο ως εμπόδιο παρά ως πλαίσιο συνεργασίας.

Την ίδια στιγμή, η επικοινωνιακή διαχείριση της εξουσίας συχνά παίρνει τη μορφή ενός θεάματος. Οι καθημερινές ενημερώσεις από την εκπρόσωπο τύπου Λεβίτ θυμίζουν συχνά περισσότερο τηλεοπτικό ριάλιτι παρά θεσμική ενημέρωση, όπου έχει φροντίσει να επιτίθεται σε όποιον κάνει “άβολες” ερωτήσεις και σταδιακά να τον αποκλείσει από την ενημέρωση. Κάτι που φαίνεται να αρέσει και στον δικό μας κυβερνητικό εκπρόσωπο, ο οποίος ατυχώς προσπαθεί να τη μιμηθεί. 

Ακόμα υπάρχουν και συμβολικές κινήσεις που δύσκολα περνούν απαρατήρητες. Όπως η επιλογή να εμφανιστεί η Μελάνια Τραμ σε διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ, σε ρόλους που περισσότερο θυμίζουν προβολή για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρά θεσμική εκπροσώπηση. Αυτό είναι ενδεικτικό μιας πολιτικής κουλτούρας όπου η εικόνα προηγείται του θεσμού.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι οι θεσμοί έχουν καταρρεύσει. Σημαίνουν όμως ότι το κύρος τους δοκιμάζεται. Και εδώ ακριβώς επιστρέφει η ιστορία του Καλλιγούλα. Το άλογο δεν μπήκε ποτέ πραγματικά στη Σύγκλητο. Δεν χρειάστηκε. Η ιδέα αρκούσε απλά για να δείξει πόσο είχε ήδη φθαρεί ο θεσμός.

Οι θεσμοί δεν πεθαίνουν όταν καταργούνται. Πεθαίνουν όταν παύουν να γίνονται πιστευτοί. Και ίσως το πιο ανησυχητικό ερώτημα που αφήνει αυτή η παλιά ρωμαϊκή ιστορία δεν είναι τι έκανε ο Καλλιγούλας. Είναι αν σε κάθε εποχή, λίγο πριν αρχίσει η γελοιοποίηση των θεσμών, υπάρχει πάντα κάποιος που πιστεύει ότι όλα αυτά είναι απλώς πολιτικό θέαμα. Και μόνο όταν έρθει η πτώση του, πολύ ή λίγο αργότερα, καταλαβαίνει ότι γεύτηκε το ίδιο του το δηλητήριο. Ότι το θέαμα δεν ήταν η λύση. Ήταν το ίδιο το πρόβλημα.