Η γυναίκα του Καίσαρα, του Θάνου Ζέλκα

Ένα γερό οικοδόμημα δεν είναι δυνατόν να καταρρεύσει σαν χάρτινος πύργος, αν πρώτα δεν έχουν σαπίσει εκ των έσω ο οπλισμός και τα θεμέλιά του. Ακόμη κι αν στέκει επιβλητικό, δίνοντας την ψευδαίσθηση της σταθερότητας, αρκεί ένας μικρός κλυδωνισμός, μια πίεση, για να επέλθει η κατάρρευση. Και τότε εκείνο που ως χθες φάνταζε ακλόνητο αποκαλύπτεται ξαφνικά εύθραυστο, σαθρό.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τις κοινωνίες των ανθρώπων. Μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνονται ανεπτυγμένες, ισχυρές και γοργά αναπτυσσόμενες, αλλά αν βρίσκονται εσωτερικά σε διαδικασία σήψης, αρκεί μια αποκάλυψη, μια υπόθεση διαφθοράς που κάποιοι θα σπεύσουν να χαρακτηρίσουν «ασήμαντη», για να φανεί πόσο ευάλωτες ήταν στην πραγματικότητα. Και τότε όλοι μοιάζουν να πέφτουν από τα σύννεφα, να μη γνώριζαν, να μην είχαν ακούσει τίποτε, ενώ η σήψη ήταν ήδη κοινό μυστικό.

Κάθε νέα υπόθεση που αγγίζει τον δημόσιο βίο δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό. Είναι σύμπτωμα μιας βαθύτερης ασθένειας. Γιατί το πραγματικό βάρος κάθε σκανδάλου δεν βρίσκεται μόνο στα πρόσωπα που εμπλέκονται, αλλά στο ίχνος που αφήνει στη συλλογική συνείδηση. Κάθε τέτοιο γεγονός απομακρύνει λίγο ακόμη τον πολίτη από την εμπιστοσύνη, από την πίστη ότι οι κανόνες έχουν νόημα και ότι η πολιτεία λειτουργεί με μέτρο δικαιοσύνης και όχι με μέτρο ισχύος.

Γι’ αυτό και η φράση «η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί να είναι τίμια, πρέπει και να φαίνεται τίμια» δεν είναι ένα απλό ρητορικό σχήμα. Είναι ο πυρήνας της πολιτικής ευθύνης. Όποιος κατέχει δημόσιο αξίωμα δεν αρκεί να επικαλείται τη νομιμότητα, ούτε να καταφεύγει σε τεχνικές υπερασπίσεις και επικοινωνιακές διαχειρίσεις. Στη δημόσια ζωή δεν αρκεί να μη συλλαμβάνεται κανείς επ’ αυτοφώρω από την ιστορία. Οφείλει να μην παράγει ούτε μια σκιά της αμφιβολίας. Κάθε πράξη του δεν είναι ιδιωτική υπόθεση. Είναι δημόσιο παράδειγμα.

Η παρακμή όμως που βιώνουμε σήμερα έχει και ένα ακόμη πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό: τον κυνισμό. Δεν είναι μόνο τα σκάνδαλα που ξεσπούν με σχεδόν καθημερινή συχνότητα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο επιχειρείται να μικρύνουν, να υποβαθμιστούν, να παρουσιαστούν ως κάτι περίπου φυσιολογικό ή ως προϊόν σκοτεινών σκοπιμοτήτων που τάχα επιδιώκουν να πλήξουν την εξουσία. Πρόκειται για μια λογική βαθιά νοσηρή, γιατί σπρώχνει τον πολίτη να συνηθίσει την ιδέα ότι όλα μπορούν να τακτοποιηθούν, ότι η παρανομία μπορεί να εξαγνιστεί εκ των υστέρων, ότι μια θεσμική εκτροπή μπορεί να κλείσει με τη χυδαία αντίληψη «βγάλτε μου το λογαριασμό να πλερώσω».

Όμως μια τέτοια αντίληψη δεν έχει καμία σχέση με ένα σύγχρονο ευνομούμενο κράτος. Η δικαιοσύνη δεν κρίνει αν κάποιος επέστρεψε τα κλοπιμαία ή αν συμμορφώθηκε αφού αποκαλύφθηκε. Κρίνει την ίδια την πράξη, την προσβολή που συνιστά προς την έννομη τάξη και προς το κοινό αίσθημα. Αν χαθεί αυτό το μέτρο, τότε δεν έχουμε απλώς μια κοινωνία κουρασμένη από τα σκάνδαλα, αλλά μια κοινωνία που μαθαίνει να ζει μαζί τους. Και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο σημείο: όταν το ανήκουστο γίνεται επαναλαμβανόμενο και το επαναλαμβανόμενο γίνεται αναμενόμενο, ο πολίτης παύει να εξοργίζεται και αρχίζει να παραιτείται.

Το χειρότερο, όμως, είναι το παράδειγμα που μεταδίδεται προς τα κάτω. Ο νέος άνθρωπος δεν βλέπει μόνο πρόσωπα να εκτίθενται. Βλέπει έναν συγκεκριμένο τρόπο λειτουργίας. Βλέπει ότι η ισχύς γεννά εξαιρέσεις, ότι «οι γνωριμίες» καθορίζουν από μόνες τους τα όρια και ότι, στο τέλος, όλα μπορούν να συγχωρεθούν αρκεί να υπάρξει η κατάλληλη διαχείριση. Εκεί ακριβώς βρίσκεται το αληθινό πισωγύρισμα της χώρας: όχι μόνο στη θεσμική φθορά, αλλά στην ηθική υποχώρηση μιας κοινωνίας που κινδυνεύει να θεωρήσει φυσικό ό,τι θα έπρεπε να τη συνταράσσει. Γιατί το πιο επικίνδυνο σε μια παρακμιακή εποχή δεν είναι ότι σωρεύονται τα σκάνδαλα, αλλά ότι παύουμε να νιώθουμε το βάρος τους.