Αλλαγή: η πιο βολική υπόσχεση, του Θάνου Ζέλκα

Αλλαγή: η πιο βολική υπόσχεση

Υπάρχουν λέξεις που αντέχουν περισσότερο από κυβερνήσεις, παρατάξεις ακόμα και από τα πρόσωπα που τις χρησιμοποιούν. Μία από αυτές είναι η «αλλαγή». Επιστρέφει σε κάθε προεκλογική περίοδο με εντυπωσιακή ευκολία. Τη συναντά κανείς σε τοπικές εκλογές, σε εθνικές αναμετρήσεις, σε διεθνείς καμπάνιες. Άλλοτε γράφεται με μεγάλα γράμματα σε αφίσες, άλλοτε χωρά σε ένα σύνθημα, άλλοτε γίνεται το κεντρικό αφήγημα μιας ολόκληρης πολιτικής κίνησης.

Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην ασάφειά της. Η αλλαγή μπορεί να σημαίνει πολλά και διαφορετικά πράγματα. Για τον πολιτικό μπορεί να σημαίνει νέα διοίκηση, νέα πρόσωπα, νέα ρητορική, διαφορετική ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Για τον πολίτη όμως η ερμηνεία είναι διαφορτική. Συχνά σημαίνει κάτι πιο απλό και πιο ανθρώπινο. Να τελειώσει αυτό που τον κούρασε. Να φύγει η αλαζονεία, η φθορά, η αίσθηση ότι κανείς δεν ακούει. Να υπάρξει μια ρήξη στον φαύλο κύκλο της επανάληψης.

Εδώ είναι που αρχίζει η παρεξήγηση. Η αλλαγή ως λέξη συγκινεί επειδή υπόσχεται ανακούφιση. Η αλλαγή ως πράξη όμως είναι πολύ πιο δύσκολη. Δεν περιορίζεται στην αντικατάσταση προσώπων. Δοκιμάζεται στη σύγκρουση με νοοτροπίες, συμφέροντα, παλιές βολές, μικρές εξαρτήσεις και αόρατες συνέχειες. Δοκιμάζεται επίσης στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία όταν σβήσουν τα φώτα της προεκλογικής περιόδου.

Δεν είναι λίγες οι φορές που η αλλαγή περιορίζεται σε αλλαγή σκηνικού. Άλλο ύφος, άλλη γλώσσα, άλλα πρόσωπα. Η αντίληψη για τη διοίκηση, την ευθύνη, τη διαφάνεια, τη σχέση με τον πολίτη όμως παραμένει ίδια και απαράλλαχτη. Η προεκλογική υπόσχεση γίνεται μετεκλογική προσαρμογή. Η ρήξη γίνεται ρεαλισμός. Η νέα αρχή γίνεται συνέχεια με άλλο λεξιλόγιο.

Και κάπου εκεί η απογοήτευση εμφανίζεται ξανά με νέα μορφή. Διότι η εξουσία έχει μάθει να αλλάζει πρόσωπο χωρίς να αλλάζει συνήθειες. Να χρησιμοποιεί τη γλώσσα της ανανέωσης, ενώ διατηρεί τις παλιές της ευκολίες. Να υπόσχεται καθαρό αέρα και, μόλις κλείσει η κάλπη, να βαδίζει στο ίδιο μονοπάτι με τους προηγούμενους. Όχι πάντα από δόλο. Συχνά από αδράνεια, φόβο, εξαρτήσεις ή έλλειψη πραγματικής προετοιμασίας. Το αποτέλεσμα όμως για τον πολίτη είναι μια από τα ίδια. Μια προσδοκία που παρέμεινε προσδοκία και τελικά μετατρέπεται και πάλι σε απογοήτευση. 

Αν όμως θέλουμε να είμαστε δίκαιοι, οφείλουμε να εξετάσουμε και την άλλη πλευρά. Ο πολίτης δεν είναι πάντα ένας αθώος παρατηρητής που εξαπατάται από επιτήδειους. Έχει πλέον μεγάλη εμπειρία από “μεγάλα λόγια”. Έχει δει συνθήματα να ξεθωριάζουν γρήγορα, πρόσωπα να καταγγέλλουν πρακτικές που αργότερα υιοθετούν, υποσχέσεις να χάνονται μέσα σε εξηγήσεις και δικαιολογίες. Κι όμως, συχνά η πολιτική μνήμη αποδεικνύεται μικρή. Πρόσωπα που εκφράζουν το ίδιο πρότυπο επανεμφανίζονται ως φορείς ανανέωσης. Παλιές συμπεριφορές συγχωρούνται επειδή αλλάζουν χρώμα, συσκευασία ή επικοινωνιακό περιτύλιγμα.

Αυτό δεν συμβαίνει επειδή οι πολίτες είναι αφελείς. Συμβαίνει γιατί η ανάγκη για ελπίδα είναι πάντα ισχυρή. Ο κουρασμένος άνθρωπος αναζητά διέξοδο. Ο απογοητευμένος αναζητά μια δεύτερη ευκαιρία. Ο θυμωμένος θέλει να πιστέψει ότι αυτή τη φορά το ίδιο έργο δεν θα επαναληφθεί. Η πολιτική υπόσχεση της αλλαγής βρίσκει χώρο ακριβώς εκεί όπου η μνήμη συναντά την ανάγκη για παρηγοριά.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν μια κοινωνία επιθυμεί την αλλαγή. Σχεδόν πάντα την επιθυμεί, ιδίως όταν αισθάνεται ότι κάτι έχει φθαρεί. Το ερώτημα είναι πόσο εύκολα αντιλαμβάνεται τις προθέσεις. Ποιος την υπόσχεται; Με ποια διαδρομή; Με ποιους ανθρώπους γύρω του; Με ποια δείγματα γραφής πριν αποκτήσει μεγαλύτερη δύναμη; Και κυρίως, ποιο κομμάτι του παλιού κόσμου κουβαλά μαζί του ως δήθεν καινούργιο;

Η αλλαγή δεν ξεχνιέται πάντα μετά την εκλογή. Συχνά μεταμφιέζεται. Κι εκεί κρίνεται η ωριμότητα μιας κοινωνίας. Στην ικανότητά της να ελέγχει μετεκλογικά το περιεχόμενο όσων ειπώθηκαν προεκλογικά, χωρίς να χαρίζει ατελείωτες περιόδους χάριτος σε εκείνους που υποσχέθηκαν να αλλάξουν όσα τελικά κλήθηκαν να διαχειριστούν.

Γιατί η ανανέωση των προσώπων μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση μιας νέας αρχής, δεν εγγυάται όμως από μόνη της αλλαγή νοοτροπίας. Κι όσο η κοινωνία συγχέει το καινούργιο πρόσωπο με την καινούργια αντίληψη, τόσο η ίδια υπόσχεση θα επιστρέφει κάθε φορά πιο φθαρμένη, αλλά πάντα αρκετά ελκυστική για να πουληθεί ξανά.