6 Μαρτίου: Παγκόσμια Ημέρα κατά του σχολικού εκφοβισμού - Γράφει η Ειρήνη Σαμαρά, Φιλόλογος

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του σχολικού εκφοβισμού, είναι απαραίτητο να υπερβούμε τη στενή ερμηνεία του φαινομένου ως μεμονωμένου περιστατικού και να εξετάσουμε τις δομικές αιτίες που το τροφοδοτούν. Κι αυτό γιατί: Η κοινωνία είναι το πεδίο της συλλογικής συνύπαρξης όπου εκφράζονται οι δυναμικές μέσω των σχέσεων κυριαρχίας ανάμεσα στις τάξεις της. Το σχολείο δεν ξεφεύγει από τον κανόνα: αποτελεί πεδίο - μικρογραφία της κοινωνίας, όπου κάθε μαθητής μεταφέρει το μεγάλο φορτίο έξεων και διαθέσεων της οικογένειας από την οποία προέρχεται. Όπως η κοινωνία, έτσι και το εκπαιδευτικό σύστημα παράγει σχέσεις κυριαρχίας που είναι καθοριστικές. Ο εκφοβισμός δεν είναι απλώς μια "κακή συμπεριφορά" ενός παιδιού, αλλά μια αντανάκλαση των κοινωνικών ανισοτήτων και της προσπάθειας επιβολής ισχύος μέσα σε ένα κοινωνικό σύστημα.

Το σχολείο δεν είναι ένας ουδέτερος χώρος, αλλά ένας χώρος όπου ασκείται βία μέσω της επιβολής των αξιών της κυρίαρχης τάξης. Ο εκφοβισμός μπορεί να θεωρηθεί μια προέκταση αυτής της βίας, όπου οι μαθητές που κατέχουν περισσότερο "κοινωνικό" ή "συμβολικό κεφάλαιο", όπως είναι η δημοφιλία, η σωστή εμφάνιση, η οικονομική άνεση, επιβάλλονται σε εκείνους που θεωρούνται "διαφορετικοί" ή "κατώτεροι". Αν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η κυριαρχία και η επιθετικότητα θεωρούνται "φυσιολογικές" μέθοδοι επιβολής, θα μεταφέρει αυτή την κουλτούρα στο σχολείο, αναπαράγοντας σχέσεις εξουσίας μέσω του εκφοβισμού.

Ο εκφοβισμός συχνά στοχεύει σε παιδιά που προέρχονται από περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες (μετανάστες, φτωχότερες οικογένειες, παιδιά με αναπηρία). Αποτελεί μέρος της διαδικασίας με την οποία η κοινωνία "διδάσκει" στα άτομα τη θέση τους στην ιεραρχία. Ο θύτης, μέσω της βίας, επιβεβαιώνει την κοινωνική του υπεροχή. Οι μαθητές παλεύουν για αναγνώριση και κύρος. Ο εκφοβισμός είναι ένας βίαιος τρόπος για να κερδίσει κανείς δύναμη και επιρροή μέσα στην ομάδα των συνομηλίκων, υποτιμώντας το υπόβαθρο των άλλων.

Ο σχολικός εκφοβισμός συχνά λειτουργεί ως καθρέφτης ευρύτερων κοινωνικών παθογενειών, καθώς οι θύτες τείνουν να στοχοποιούν τη «διαφορετικότητα» αναπαράγοντας παγιωμένα κοινωνικά στερεότυπα. Αυτή η στοχοποίηση εκδηλώνεται μέσα από διακρίσεις που αφορούν το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας, ρατσιστικές αντιλήψεις γύρω από την εθνική ή φυλετική καταγωγή, αλλά και την κοινωνική εμμονή σε συγκεκριμένα πρότυπα σωματικής εμφάνισης ή ικανότητας, που καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτα τα παιδιά με αναπηρία ή εκείνα που δεν συμμορφώνονται με τα κυρίαρχα αισθητικά πρότυπα.
Σε περιπτώσεις όπου ο εκφοβισμός δεν εδράζεται σε προφανή κοινωνικοοικονομικά αίτια ή σωματικές διαφορές, ο κυρίαρχος "κανόνας" μετατοπίζεται στην επιβεβλημένη συμμόρφωση προς την εξωστρέφεια. Μέσα στο σχολικό "πεδίο", η κοινωνία και το εκπαιδευτικό σύστημα τείνουν να πριμοδοτούν τα παιδιά που επιδεικνύουν κυριαρχικά χαρακτηριστικά, όπως η σκληρότητα και η επικοινωνιακή ευελιξία, αναγνωρίζοντάς τα ως μορφές "κοινωνικού κεφαλαίου". Αντιθέτως, η εσωστρέφεια, η ευπιστία και η ευαισθησία ερμηνεύονται ως "αδυναμία" ή έλλειψη προσαρμοστικότητας στο κυρίαρχο μοντέλο.
Στο πλαίσιο αυτό, ασκείται συμβολική βία όταν η ομάδα των συνομηλίκων "τιμωρεί" ή υποτιμά το άτομο που δεν ακολουθεί το πρότυπο του "σκληρού" μαθητή. Πρακτικές όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, η εξαπάτηση ή η απόκρυψη προσωπικών αντικειμένων δεν αποτελούν απλώς τυχαία περιστατικά, αλλά μηχανισμούς επιβολής μιας άτυπης ιεραρχίας. Το θύμα εσωτερικεύει αυτή τη βία ως δική του ανεπάρκεια, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για μια συστηματική προσπάθεια της ομάδας να επιβάλει την κυριαρχία της πάνω σε έναν "εύκολο" και μη αμυνόμενο στόχο, αναπαράγοντας έτσι σχέσεις εξουσίας που βασίζονται στην ψυχική επιβολή.

Είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε ότι το σχολείο, ως σύστημα, συχνά αδυνατεί να προστατεύσει το παιδί που δέχεται αυτή τη βία. Τα συστημικά κενά —η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, η εστίαση μόνο στη σωματική βία και η αδυναμία των εκπαιδευτικών να εντοπίσουν τις λεπτές κοινωνικές δυναμικές— αφήνουν συχνά τον μαθητή να νιώθει απροστάτευτος και εκτεθειμένος.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η προσοχή μετατοπίζεται στην ίδια τη διαδικασία της προσωπικής εξέλιξης του ατόμου. Η ζωή και η ταυτότητα του μαθητή δεν περιορίζονται στα λεπτά του διαλείμματος, ούτε ορίζονται από ένα περιβάλλον που αποτυγχάνει να τον θωρακίσει. Αντιθέτως, η πορεία του διαμορφώνεται μέσα από την αντοχή και τη διατήρηση της αυθεντικότητάς του, προετοιμάζοντας σταδιακά ένα μέλλον που υπερβαίνει τις προσωρινές δυσκολίες της σχολικής πραγματικότητας. Η εμπιστοσύνη σε αυτή τη μακροπρόθεσμη διαδικασία ωρίμανσης αποτελεί το κλειδί για να ξεπεράσει τα “βαριά και ψηλά” κάγκελα του προαυλίου.

Είναι, τέλος, σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι όλοι μας έχουμε περάσει, λίγο ή πολύ, από το αυστηρά και ιεραρχικά δομημένο σύστημα του σχολείου. Το να έχουμε την εμπειρία της βίας, συμβολικής ή σωματικής στο σχολικό περιβάλλον δεν συνεπάγεται αναγκαστικά την απώλεια της ευαισθησίας ή της ενσυναίσθησής μας. Αντιθέτως, η εμπειρία αυτή μπορεί να μετουσιωθεί σε μια εσωτερική «πυξίδα» για τη μετέπειτα ζωή μας. Εκεί όπου το “φαινόμενο” αντιμετωπίζεται επιφανειακά, ως αυθύπαρκτο και διαχωρισμένο απ’ τις κοινωνικές του “παραφυάδες”, η αναγνώριση των αθόρυβων κοινωνικών διεργασιών καθίσταται ένα εφόδιο που επιτρέπει στο άτομο να αντιλαμβάνεται τις λεπτές δυναμικές και να αμύνεται με τα κατάλληλα εργαλεία.